“Het was een mooie herdenking.” Dat was de reactie van velen na afloop vorige zaterdag. Met 200 aanwezigen hebben we alle slachtoffers en nabestaanden herdacht. De Voorzitter van de Kamer van Volksvertegenwoordigers Peter De Roover had het in zijn toespraak over de herdenking die de specialiteit van Mortsel is geworden. Burgemeester Michiel Hubeau zei: “Oorlogen leiden niet tot overwinningen, iedereen verliest altijd. En hij deed vanuit het kleine Mortsel een oproep tot de wereldleiders om het gezond verstand te laten zegevieren. Zijn volledige toespraak staat hier onderaan.
Tijdens de herdenking is een gedichtenkastje ingehuldigd met gedichten over het bombardement. Drie Mortselse dichters brachten hun eigen werk. Floor las voor uit “De pop van Alie en Roos” van Tania Dylgat. Ruben en Nuriz lazen voor uit “Zwaluwen keren altijd terug” van Mieke Vandromme. Twee nieuwe boeken waarin het bombardement een belangrijke rol speelt. Er was dit jaar ook speciale aandacht voor Marcel van Serveyt en zijn zoontje Raymond die beiden op het erpark begraven liggen. En het koperkwintet Michiel Van Camp speelde de Triptiek voor Vijf April.
TOESPRAAK MICHIEL HUBEAU
Welkom in de eerste plaats aan alle overlevenden en alle ooggetuigen. Welkom aan alle nabestaanden en familie van slachtoffers en overlevenden.
Welkom aan de afgevaardigden van de Duitse en Amerikaanse ambassade, welkom aan de voorzitter van de Kamer van Volksvertegenwoordigers, welkom aan de afgevaardigden van het Belgische leger, van The Royal British Legion, welkom aan de eerste gedeputeerde van onze provincie, welkom aan vertegenwoordigers van onze politiezone en het rode kruis, welkom aan schepenen, gemeenteraadsleden,
Welkom iedereen op deze herdenking van 5 april 1943, ondertussen 83 jaar geleden. 83 jaar geleden was het dat 83 Amerikaanse bommenwerpers schromelijk hun doelwit misten en met een druk op de knop een bommenregen in Mortsel teweeg brachten. Slechts enkele van de 600 bommen troffen de Duitse vliegtuigenfabriek, het eigenlijke doel. Het was vooral het Mortselse centrum met verschillende scholen dat vernield werd door 223 ton explosieven. Er waren 936 doden, bijna allemaal burgers. Honderden woningen en vier scholen waren door de bommen van de kaart geveegd. Meer dan 250 kinderen kwamen om in wat de geschiedenis inging als het dodelijkste bombardement in de Benelux.
Wat zou ik hier graag staan met de boodschap dat we 83 jaar later uit het verleden hebben geleerd. Dat we tot het besef zijn gekomen dat oorlog altijd slachtoffers maakt, want dat er niet zo iets bestaat als een “propere oorlog”, ook niet na jaren van technologische ontwikkelingen waarbij vliegtuigbommen vervangen zijn door raketten en drones. Oorlog leidt onvermijdelijk tot burgerslachtoffers en dat mogen we niet aanvaarden, dat mogen we nooit aanvaarden. Oorlog is geen natuurwet. Het zijn keuzes. Met vaak vreselijke gevolgen voor de burgerbevolking en het meest tragische voor onschuldige kinderen.
Mortsel weet sinds 5 april 1943 maar al te goed hoe onschuldige kinderen, mannen en vrouwen slachtoffer zijn oorlog. Daar zijn de vele witte kruisen hier achter mij stille getuige van. Daar zijn de vele gewonden en wie alles zag gebeuren getuige van. Daar zijn familieleden, vrienden en andere nabestaanden getuige van. Daar zijn zij die hier zitten en er 83 jaar geleden bij waren en tot op de dag van vandaag de gebeurtenissen op hun netvlies gebrand weten nog altijd getuige van.
Wat zou ik hier graag staan met de boodschap dat oorlog niet meer tot onschuldige slachtoffers leidt. Maar 83 jaar later zien we wereldwijd wat oorlog nog altijd aanricht: in Oekraïne richt Rusland een ravage aan en wil het de moreel breken door burgerdoelwitten te viseren, in Gaza werden meer dan 70.000 slachtoffers gemaakt door Israël, waaronder tienduizenden kinderen. Gaza werd herleid tot puin onder het nietsontziende geweld van Israël. In Libanon, in Iran, in zovele vergeten conflicten vallen onschuldige slachtoffers. De beelden van bombardementen, van verwoeste gebouwen, van wanhopige mensen laten niemand onberoerd en doen pijnlijk herinneren aan de beelden uit Mortsel 83 jaar geleden.
Nog maar een maand geleden een school in puin geschoten. Niet door een onnauwkeurig bommentapijt zoals in Mortsel, maar een oude kaart die het als militair complex aanduidde, waardoor een precisieraket een meisjesschool in Iran trof. Meer dan 150 schoolkinderen wiens leven plots en zonder waarschuwing gruwelijk ontnomen wordt. 83 jaar later, en toch zo herkenbaar.
Het maakt 1 ding al te duidelijk. De ellende is in alle tijden dezelfde. Altijd en overal zijn het onschuldige mannen, vrouwen en kinderen die ongewild de tol betalen van de oorlog. Oorlogen leiden niet tot overwinningen, iedereen verliest altijd. Overal is er verdriet, wanhoop, dood en vernieling.
Hier in Mortsel beseffen we dat maar al te goed. In tijden dat het oorlogsnarratief volop terug is, in tijden dat wereldleiders plots weer meer en meer naar oorlog grijpen om hun problemen op te lossen roep ik hen op om te kijken naar plaatsen met oorlogstrauma’s zoals Mortsel. Onze geschiedenis toont hoe moeilijk en complex het is om dit trauma een plek te geven. Deze woensdag was het de 5 april lezing, georganiseerd door de 5 april VZW met Peter Adriaensens die enorm belangrijke inzichten deelde. Ik sprak er een getuige van het bombardement, destijds een leerling in 1 van de getroffen scholen. 83 jaar lang heeft het haar gekost om de moed bij mekaar te vinden om aanwezig te zijn en haar getuigenis te willen delen. 83 jaar van onverwerkt trauma en pijnlijke herinneringen. Peter Adriaensens toonde het helder aan hoe oorlogstrauma niet enkel het leven kerft van wie het meemaakte, of van wie de nasleep meemaakte, maar dat oorlogstrauma zelfs tot drie generaties kan doorgegeven worden, tot in de uiting van het DNA.
Ik wil de 5 april VZW dan ook uitdrukkelijk danken. Voor hun hulp om voor zovelen het trauma van 5 april een plek te geven, om ervoor te zorgen dat Mortsel zich het oorlogsgeweld zal blijven herinneren, en om duidelijk te maken waarom Mortsel absoluut de vredesgedachte moet uitdragen. Ik beschouw het dan ook absoluut als een verantwoordelijkheid van mijn generatie. Om 5 april te blijven herinneren. Zodat het ons mag wapenen met de vredesgedachte. Dat het ons duidelijke moge maken dat vrede het strijden waard is.
Samen met de Heemkundige Kring, De 5 april VZW en de streekvereniging Zuidrand zijn we vorig jaar van start gegaan met de plaatsing van struikelstenen, een initiatief om de slachtoffers van het nationaalsocialisme te herdenken. Sinds vorige week is ook een struikelsteen geplaats in de Eduard Arsenstraat waar weerstander Marcel van Serveyt woonde. Hij werd gefusilleerd op 10 juli 1943 en zijn houten kruis staat ook hier vooraan. Iets verder op het erepark ligt zijn zoontje Raymond, die op 7-jarige leeftijd omkwam bij het bombardement amper drie maanden voor de dood van zijn vader.
Vandaag is het ook de officiële inhuldiging van een gedichtenkastje dat nu op de troostplek in aanleg staat als een nieuw eerbetoon aan de slachtoffers. Onder de stuwende kracht van Hilde Keteleer is een project gestart “Literaire geheugenplaatsen van Mortsel”, verspreid over heel de stad met teksten en foto’s van Mortselse schrijvers, gesteund door onze cultuurdienst en de bibliotheek. Grote dank voor dit prachtige initiatief. Woorden verzachten het onnoemlijke leed, woorden leggen de herinnering vast. Wij zullen 5 april 1943 blijven herdenken en nooit vergeten.
Wat zou ik hier graag staan met de boodschap dat er geen oorlog meer gevoerd wordt. Vanuit het kleine Mortsel weten we wat oorlog aanricht en hoeveel vrede waard is. Vanuit het kleine Mortsel richt ik me dan ook nogmaals tot de wereldleiders:
Laat het gezond verstand zegevieren, wees u bewust van de schade en ellende die oorlog aanricht en besef de onschatbare waarde van vrede. Dat zijn wij verschuldigd aan alle slachtoffers die hier achter ons begraven liggen, dat zijn wij verschuldigd aan alle slachtoffers van welke oorlog waar ter wereld ook. Dat zijn wij verschuldigd aan onze kinderen en kleinkinderen. Vrede is en blijf de grootste verworvenheid en dat mogen we nooit vergeten!
Dank aan Jo Vervoort voor de foto’s.
5 april 1943, het bombardement op Mortsel 